కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27: వికసిత్ భారత్ దార్శనికత, మరియు సమగ్ర విశ్లేషణ

పరిచయం మరియు బడ్జెట్ తత్వశాస్త్రం

భారత ఆర్థిక మంత్రి శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్ ఫిబ్రవరి 1, 2026 న పార్లమెంటులో 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి గాను కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు. ఈ చారిత్రాత్మక పత్రం కేవలం రాబడి, వ్యయాల పద్దుల పట్టిక మాత్రమే కాకుండా, రాబోయే దశాబ్దాలలో భారతదేశ ఆర్థిక గమనాన్ని నిర్దేశించే ఒక సమగ్ర దార్శనికత. "ద్వంద్వత్వంపై చర్య, వాక్చాతుర్యంపై సంస్కరణ, ప్రజాదరణపై ప్రజలు" (Action over Ambivalence, Reform over Rhetoric, People over Populism) అనే బలమైన ఇతివృత్తంతో ఈ బడ్జెట్ మార్గనిర్దేశం చేయబడింది. స్వల్పకాలిక రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం ప్రజాదరణ పొందే ఉచిత పథకాలకు బదులుగా, దీర్ఘకాలిక మూలధన ఆస్తుల సృష్టి, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి మరియు నిర్మాణాత్మక సంస్కరణల ద్వారా స్థిరమైన ఆర్థిక వృద్ధిని సాధించాలనే ప్రభుత్వ దృఢ సంకల్పాన్ని ఈ ఇతివృత్తం స్పష్టం చేస్తుంది. కర్తవ్య భవన్‌లో రూపొందించబడిన మొట్టమొదటి బడ్జెట్‌గా, ఇది వికసిత్ భారత్ @ 2047 (Viksit Bharat @2047) దార్శనికతకు అనుగుణంగా తయారు చేయబడింది.

ప్రభుత్వం తన ఆర్థిక మరియు సామాజిక విధానాలను అమలు చేయడానికి మూడు ప్రధాన 'కర్తవ్యాల' (Kartavyas) ను నిర్దేశించుకుంది. మొదటి కర్తవ్యం ఉత్పాదకత మరియు పోటీతత్వాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా ఆర్థిక వృద్ధిని వేగవంతం చేయడం మరియు స్థిరంగా కొనసాగించడం. గ్లోబల్ డైనమిక్స్‌లో అస్థిరత ఉన్నప్పటికీ, దేశీయ తయారీ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం మరియు దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం ద్వారా ఈ లక్ష్యాన్ని చేరుకోవాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. రెండవ కర్తవ్యం ప్రజల ఆకాంక్షలను నెరవేర్చడం, వారి సామర్థ్యాలను పెంపొందించడం మరియు భారతదేశ శ్రేయస్సులో వారిని బలమైన భాగస్వాములను చేయడం. ఇది ప్రధానంగా యువశక్తిపై (Yuva Shakti) ఆధారపడి, యువతకు ఉపాధి కల్పన, నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకతను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. మూడవ కర్తవ్యం సబ్‌కా సాథ్, సబ్‌కా వికాస్ (Sabka Sath, Sabka Vikas) దార్శనికతకు అనుగుణంగా, ప్రతి కుటుంబం, సంఘం, ప్రాంతం మరియు రంగానికి వనరులు, అవకాశాలు అందేలా చూడటం. పేదలు, అణగారిన వర్గాలు మరియు వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభ్యున్నతికి ఈ మూడవ కర్తవ్యం అత్యధిక ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. ఈ మూడు కర్తవ్యాలు సామాజిక సమ్మిళితంతో కూడిన స్థూల ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని సాధించడానికి ఉద్దేశించబడినవి.

స్థూల ఆర్థిక లక్ష్యాలు మరియు ఆర్థిక ఏకీకరణ

ఆర్థిక క్రమశిక్షణను పాటిస్తూనే అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం ఈ బడ్జెట్ యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. ద్రవ్యోల్బణాన్ని అదుపులో ఉంచుతూ సుమారు 7% స్థిరమైన వాస్తవ ఆర్థిక వృద్ధిని (Real GDP Growth) సాధించడం ఈ ఆర్థిక సంవత్సర లక్ష్యంగా నిర్ణయించబడింది. ఎకనామిక్ సర్వే 2025-26 అంచనాల ప్రకారం, భారతదేశం 7.4% వాస్తవ జిడిపి వృద్ధిని నమోదు చేయగలదని అంచనా వేయబడింది, తద్వారా వరుసగా నాలుగో సంవత్సరం కూడా అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థగా తన స్థానాన్ని నిలుపుకుంది. 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి నామమాత్రపు జిడిపి (Nominal GDP) వృద్ధి రేటును 10% గా అంచనా వేశారు.

2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి (BE) మొత్తం వ్యయం ₹53.47 లక్షల కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది, ఇది మునుపటి సంవత్సరం సవరించిన అంచనాల (RE) కంటే 7.7% ఎక్కువ. ఇందులో రుణేతర వసూళ్లు ₹36.5 లక్షల కోట్లుగా, మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వ నికర పన్ను వసూళ్లు ₹28.7 లక్షల కోట్లుగా అంచనా వేయబడ్డాయి. మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు ఊతం ఇవ్వడానికి మూలధన వ్యయాన్ని (Capital Expenditure) విశేషంగా పెంచి ₹12.2 లక్షల కోట్లకు చేర్చారు. ఎఫెక్టివ్ క్యాపిటల్ ఎక్స్‌పెండిచర్ (గ్రాంట్స్-ఇన్-ఎయిడ్ రూపంలో రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే మూలధన ఆస్తుల సృష్టిని కలుపుకొని) ఏకంగా ₹17.15 లక్షల కోట్లుగా నిర్ధారించబడింది.

ద్రవ్యలోటు (Fiscal Deficit) నియంత్రణ అనేది ఈ బడ్జెట్‌లో అత్యంత కీలకమైన అంశం. 2025-26 రివైజ్డ్ ఎస్టిమేట్స్ (RE) లో ద్రవ్యలోటు 4.4% గా నమోదవ్వగా, 2026-27 నాటికి దానిని జిడిపిలో 4.3% కి పరిమితం చేయాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ద్రవ్యలోటును పూడ్చేందుకు స్థూల మార్కెట్ రుణాలు (Gross market borrowings) ₹17.2 లక్షల కోట్లుగా, మరియు నికర మార్కెట్ రుణాలు (Net market borrowings) ₹11.7 లక్షల కోట్లుగా అంచనా వేయబడ్డాయి. రుణ-జిడిపి నిష్పత్తి (Debt-to-GDP ratio) 2025-26 (RE) లో 56.1% ఉండగా, 2026-27 (BE) నాటికి దానిని 55.6% కి తగ్గించాలని అంచనా వేశారు. 2030 నాటికి ఈ రుణ-జిడిపి నిష్పత్తిని 50±1% కి తీసుకురావాలనే మధ్యకాలిక లక్ష్యంతో (Medium-term fiscal prudence path) ఆర్థిక ఏకీకరణ మార్గంలో ప్రభుత్వం పయనిస్తోంది. ద్రవ్యలోటును క్రమంగా తగ్గించడం వల్ల మార్కెట్లో ప్రభుత్వ రుణ సమీకరణ తగ్గుతుంది, తద్వారా ప్రైవేట్ రంగానికి రుణాలు అందుబాటులోకి వచ్చి ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు (Crowding in of private investment) పెరుగుతాయి. అలాగే, సార్వభౌమ రుణ రేటింగ్‌లు (Sovereign credit ratings) మెరుగుపడి, విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులు (FDI) ఆకర్షించబడతాయి.

ప్రభుత్వ ఆదాయ వనరులు మరియు వ్యయ కేటాయింపుల విశ్లేషణ

కేంద్ర ప్రభుత్వం సమీకరించే ప్రతి రూపాయి ఎక్కడ నుండి వస్తుంది మరియు ఎక్కడ ఖర్చు చేయబడుతుంది అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థ యొక్క ప్రాధాన్యతలను వివరిస్తుంది. ఈ బడ్జెట్‌లో పన్ను రాబడులు స్థిరమైన వృద్ధిని కనబరుస్తుండగా, వడ్డీ చెల్లింపులు మరియు రాష్ట్రాలకు బదిలీలు ప్రభుత్వ వ్యయంలో సింహభాగాన్ని ఆక్రమించాయి.

రూపాయి రాక (Rupee Comes From - Receipts Breakdown)

ప్రభుత్వ ఆదాయ మార్గాలను విశ్లేషిస్తే, ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష పన్నుల వ్యవస్థ ఎంత పటిష్టంగా ఉందో అర్థమవుతుంది.

ఈ గణాంకాల ఆధారంగా, వ్యక్తిగత ఆదాయపు పన్ను (21%) కార్పొరేట్ పన్ను (18%) కన్నా ఎక్కువగా ఉండటం ప్రత్యక్ష పన్నుల పరిధి విస్తరణను సూచిస్తుంది. జిఎస్టీ (15%) స్థిరమైన వినియోగ ఆధారిత ఆదాయాన్ని అందిస్తోంది. అయితే, ప్రతి రూపాయిలో 24 పైసలు అప్పుల ద్వారా వస్తుండటం, మూలధన ఆస్తుల సృష్టికి ప్రభుత్వం రుణాలపై ఎంతగా ఆధారపడుతుందో తెలియజేస్తుంది.

రూపాయి పోక (Rupee Goes To - Expenditure Breakdown)

ప్రభుత్వ వ్యయ కేటాయింపుల సరళి సంక్షేమ, మౌలిక సదుపాయాల మరియు సమాఖ్య వ్యవస్థ నిర్వహణను ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఈ విశ్లేషణలో అత్యంత గమనించదగ్గ అంశం వడ్డీ చెల్లింపులు. మొత్తం వ్యయంలో 20% (లేదా మొత్తం పన్ను ఆదాయంలో దాదాపు 40%) కేవలం గత రుణాలపై వడ్డీ చెల్లించడానికే వెళుతోంది. ఆర్థిక శాఖ అత్యధికంగా ₹19.72 లక్షల కోట్ల కేటాయింపులను పొందడానికి ఇది ప్రధాన కారణం. పన్నులలో రాష్ట్రాల వాటా (22%) మరియు ఆర్థిక సంఘం బదిలీలు (7%) కలిపి దాదాపు 29% నిధులు రాష్ట్రాలకు వెళుతున్నాయి, ఇది బలమైన సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తిని (Cooperative Federalism) చాటుతోంది. 16వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల మేరకు, పన్నుల పంపిణీలో రాష్ట్రాల వాటాను (Vertical devolution) 41% వద్దే స్థిరంగా ఉంచారు, మరియు రాష్ట్రాలకు ₹1.4 లక్షల కోట్ల ఆర్థిక సంఘం గ్రాంట్లను మంజూరు చేశారు.

ప్రత్యక్ష పన్ను సంస్కరణలు: పన్ను చెల్లింపుదారులకు భారీ ఊరట

పన్ను వ్యవస్థను సరళీకరించడం, పన్ను చెల్లింపుదారుల భారాన్ని తగ్గించడం మరియు సమ్మతి (Compliance) ని పెంచడం ఈ బడ్జెట్ ప్రధాన లక్ష్యాలలో ఒకటి. "కొత్త ఆదాయ పన్ను చట్టం, 2025" (New Income Tax Act, 2025) ఏప్రిల్ 2026 నుండి అమల్లోకి రానుంది, దీని ద్వారా పన్ను నిబంధనలు, ఫారాలు మరియు జరిమానా పద్ధతులు మరింత సరళీకరించబడతాయి.

ఆదాయపు పన్ను శ్లాబులలో (Income Tax Slabs) పాత విధానంలో (Old Tax Regime) ఎలాంటి మార్పులు చేయనప్పటికీ, కొత్త పన్ను విధానంలో (New Tax Regime) మధ్యతరగతి వర్గాలకు భారీ ఉపశమనం లభించింది. ప్రాథమిక పన్ను మినహాయింపు పరిమితిని మునుపటి ₹7 లక్షల నుండి ఏకంగా ₹12 లక్షల వరకు పెంచారు. అంటే ₹12 లక్షల లోపు వార్షిక ఆదాయం ఉన్న వ్యక్తులు ఎలాంటి ఆదాయపు పన్ను చెల్లించాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ పన్ను రహిత స్థితి ₹60,000 కు పెంచబడిన సెక్షన్ 87A పన్ను రిబేట్ (Tax Rebate) ద్వారా సాధ్యమైంది.

కొత్త ఆదాయపు పన్ను శ్లాబులు (2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరం):

ఉద్యోగులకు మరియు పెన్షనర్లకు వర్తించే స్టాండర్డ్ డిడక్షన్ (Standard Deduction) కొత్త పన్ను విధానంలో ₹50,000 నుండి ₹75,000 కు పెంచబడింది. పాత పన్ను విధానంలో ఇది ₹50,000 గానే కొనసాగుతుంది. అంతేకాకుండా, సీనియర్ సిటిజన్లకు (వృద్ధులకు) పన్ను మినహాయింపు పరిమితిని ₹50,000 నుండి ₹1 లక్షకు రెట్టింపు చేశారు, ఇది వారి పదవీ విరమణ అనంతర ఆర్థిక భద్రతను బలోపేతం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, కొత్త పన్ను విధానంలో ₹15 లక్షల వార్షిక ఆదాయం ఉన్న వ్యక్తులు ₹35,000 నికర పన్ను తగ్గింపును పొందుతారు. ఈ చర్యల వల్ల ప్రభుత్వానికి ప్రత్యక్ష పన్నుల ద్వారా సుమారు ₹1 లక్ష కోట్ల ఆదాయం తగ్గినప్పటికీ, మధ్యతరగతి మరియు ఎగువ మధ్యతరగతి ప్రజల వద్ద మిగిలే నికర ఆదాయం (Disposable Income) పెరుగుతుంది. ఈ అదనపు ఆదాయం తిరిగి మార్కెట్లోకి వచ్చి వినియోగాన్ని (Consumption) పెంచుతుంది, తద్వారా పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి పెరిగి ఆర్థిక వ్యవస్థకు స్థూల ఆర్థిక ప్రోత్సాహం లభిస్తుంది.

చిన్న పన్ను చెల్లింపుదారుల ఆచరణాత్మక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, ఒక నియమ-ఆధారిత స్వయంచాలక ప్రక్రియ (Rule-based automated process) ద్వారా తక్కువ లేదా నిల్ డిడక్షన్ సర్టిఫికేట్‌ను పొందే సౌకర్యాన్ని కల్పించారు. రిటర్న్‌లను సవరించడానికి అందుబాటులో ఉన్న సమయాన్ని నామమాత్రపు రుసుము చెల్లింపుతో డిసెంబర్ 31 నుండి మార్చి 31 వరకు పొడిగించారు. స్వచ్ఛంద సమ్మతిని ప్రోత్సహించడానికి చిన్న పన్ను నేరాలను నేరరహితం (Decriminalization of minor tax offences) చేయడం వ్యాపార వర్గాలకు ఉపశమనం కలిగించింది. కనీస ప్రత్యామ్నాయ పన్ను (Minimum Alternate Tax - MAT) ను కూడా హేతుబద్ధీకరించారు. ఐసిడిఎస్ (ICDS) ఆధారంగా ప్రత్యేక అకౌంటింగ్ అవసరాలను తొలగించడానికి ఇండ్ఏఎస్ (IndAS) ను సవరించడానికి పన్ను సంవత్సరం 2027-28 నుండి ఒక జాయింట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయనున్నారు.

పరోక్ష పన్నులు, కస్టమ్స్ మరియు ఆర్థిక మార్కెట్ల సంస్కరణలు

దేశీయ తయారీ రంగాన్ని కాపాడుతూనే, ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులలో (Global Supply Chains) భారతదేశాన్ని సమ్మిళితం చేయడానికి కస్టమ్స్ సుంకాల్లో అనేక వ్యూహాత్మక మార్పులు చేశారు. సముద్ర ఆహార పదార్థాలు, పాదరక్షలు, తోలు మరియు వస్త్ర ఎగుమతిదారులకు సుంకం రహిత దిగుమతి పరిమితులను విస్తరించారు. విశ్వసనీయ తయారీదారులకు వాయిదా వేసిన సుంకం చెల్లింపు సౌకర్యాలు మరియు సాధారణ దిగుమతిదారులకు గుర్తింపు కల్పించడం ద్వారా వ్యాపారం చేయడంలో సౌలభ్యాన్ని (Ease of Doing Business) పెంచారు.

• క్రిటికల్ మినరల్స్ మరియు బ్యాటరీలు: లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీల తయారీకి ఉపయోగించే మూలధన వస్తువులు మరియు కీలకమైన ఖనిజాల ప్రాసెసింగ్‌కు అవసరమైన మూలధన వస్తువుల దిగుమతిపై ప్రాథమిక కస్టమ్స్ సుంకాన్ని (Basic Customs Duty - BCD) పూర్తిగా మినహాయించారు. ఇది ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల (EV) బ్యాటరీ పర్యావరణ వ్యవస్థను చౌకగా మారుస్తుంది.

• వ్యక్తిగత వినియోగ వస్తువులు: వ్యక్తిగత ఉపయోగం కోసం దిగుమతి చేసుకునే అన్ని డ్యూటీ-విధించదగిన వస్తువులపై టారిఫ్ రేటును 20% నుండి 10% కు తగ్గించారు.

• ఆరోగ్య సంరక్షణ: క్యాన్సర్ మరియు ఇతర ప్రాణాంతక వ్యాధులకు ఉపయోగించే 17 ముఖ్యమైన మందులపై బేసిక్ కస్టమ్స్ డ్యూటీని పూర్తిగా మినహాయించారు, ఇది రోగులకు భారీ ఆర్థిక ఉపశమనం.

విదేశీ ఆస్తుల వెల్లడి (Foreign Asset Disclosure): విద్యార్థులు, యువ నిపుణులు, టెక్ ఉద్యోగులు మరియు ప్రవాస భారతీయుల (Relocated NRIs) కోసం ఒకసారి మాత్రమే వర్తించే 6 నెలల విదేశీ ఆస్తుల వెల్లడి పథకాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ పథకం రెండు భాగాలుగా ఉంటుంది: పార్ట్ ఎ కింద, విదేశీ ఆస్తులు మరియు ఆదాయాన్ని వెల్లడించని ₹1 కోట్ల లోపు పన్ను చెల్లింపుదారులకు 30% పన్ను మరియు 100% అదనపు పన్ను విధించబడుతుంది. పార్ట్ బి కింద, విదేశీ ఆదాయాన్ని వెల్లడించి, ఆస్తులను వెల్లడించని వారికి (₹5 కోట్ల లోపు) కేవలం ₹1 లక్ష ఫీజు వసూలు చేయబడుతుంది.

ఫైనాన్షియల్ మార్కెట్లు మరియు క్యాపిటల్ గెయిన్స్: అన్ని షేర్‌హోల్డర్ల ద్వారా బైబ్యాక్‌లను (Buybacks) మూలధన లాభాలుగా (Capital gains) పరిగణించి పన్ను విధిస్తారు. ఫ్యూచర్స్ అండ్ ఆప్షన్స్ (F&O) మార్కెట్‌లో విపరీతమైన రిటైల్ ట్రేడింగ్ ఊహాగానాలను (Speculative trading) నియంత్రించడానికి, ఫ్యూచర్స్‌పై సెక్యూరిటీస్ లావాదేవీల పన్ను (STT) ప్రస్తుత 0.02% నుండి 0.05% కి, మరియు ఆప్షన్స్ పై 0.15% కి పెంచబడింది. ఈ చర్య మార్కెట్ స్థిరత్వాన్ని పెంపొందించడానికి ఉద్దేశించబడింది. లిబరలైజ్డ్ రెమిటెన్స్ స్కీమ్ (LRS) కింద ఓవర్సీస్ టూర్ ప్యాకేజీలు మరియు ₹10 లక్షలకు పైబడి విద్య, వైద్య ప్రయోజనాల కోసం చేసే విదేశీ చెల్లింపులపై మూలం వద్ద పన్ను వసూలు (TCS) రేటును 5% నుండి 2% కు తగ్గించారు, ఇది విద్యార్థులకు మరియు పర్యాటకులకు అనుకూలమైన నిర్ణయం.

తయారీ రంగం మరియు ఛాంపియన్ MSME ల అభివృద్ధి

భారతదేశ ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి, దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి మరియు భారీ స్థాయిలో ఉపాధి కల్పనను వేగవంతం చేయడానికి బడ్జెట్‌లో కీలక పథకాలు ప్రకటించబడ్డాయి. వ్యూహాత్మక మరియు సరిహద్దు రంగాలలో (Strategic and Frontier sectors) తయారీని పెంచడం ప్రభుత్వ మొదటి కర్తవ్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. దీనికోసం కార్మిక కోడ్ నోటిఫికేషన్ మరియు నాణ్యత నియంత్రణ హేతుబద్ధీకరణతో సహా 350 కి పైగా నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు అమలు చేయబడ్డాయి.

MSME పర్యావరణ వ్యవస్థ పటిష్టం

సూక్ష్మ, చిన్న మరియు మధ్య తరహా పరిశ్రమల (MSME) వృద్ధిని ప్రోత్సహించి, వాటిని 'భవిష్యత్ ఛాంపియన్లుగా' (Future Champions) మార్చడానికి ఈ బడ్జెట్ అనేక ద్రవ్యత మరియు ఈక్విటీ మద్దతు చర్యలను ప్రవేశపెట్టింది.

• SME గ్రోత్ ఫండ్: నిధుల లభ్యతను సులభతరం చేయడానికి ₹10,000 కోట్ల భారీ కేటాయింపుతో ఒక అంకితమైన SME గ్రోత్ ఫండ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఇది ఎంచుకున్న ప్రమాణాల ఆధారంగా వృద్ధి-ఆధారిత సంస్థలకు రిస్క్ ఫైనాన్స్‌ను అందిస్తుంది.

• స్వావలంబన భారత నిధి: దీనికి తోడు 2021లో ప్రారంభించిన స్వావలంబన భారత నిధికి (Self-Reliant India Fund - SRI Fund) అదనంగా ₹2,000 కోట్లతో టాప్-అప్ అందించారు, ఇది మైక్రో ఎంటర్‌ప్రైజెస్‌కు నిరంతర రిస్క్ క్యాపిటల్ యాక్సెస్‌ను నిర్వహిస్తుంది.

• TReDS తప్పనిసరి: MSMEల నుండి వస్తువులు మరియు సేవలను సేకరించే సెంట్రల్ పబ్లిక్ సెక్టార్ ఎంటర్ప్రైజెస్ (CPSEs) తప్పనిసరిగా TReDS (Trade Receivables Discounting System) ని ఉపయోగించాలని నిబంధన విధించారు. ఇది MSMEలకు ఇన్వాయిస్ డిస్కౌంటింగ్ ద్వారా వేగవంతమైన నగదు ప్రవాహాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. దీన్ని GeM పోర్టల్‌తో అనుసంధానించడం ద్వారా చౌకైన ఫైనాన్సింగ్ సాధ్యమవుతుంది.

• టైర్-II మరియు టైర్-III పట్టణాలలో 'కార్పొరేట్ మిత్రల' (Corporate Mitras) ను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా చిన్న వ్యాపారాలకు చట్టపరమైన మరియు సరసమైన సమ్మతి మద్దతు (Compliance Support) అందించబడుతుంది.

బయోఫార్మా శక్తి (Biopharma SHAKTI) మరియు వ్యూహాత్మక ఉత్పాదక సంస్కరణలు

గ్లోబల్ సప్లై చైన్స్‌లో భారతదేశాన్ని అత్యంత కీలకంగా మార్చడానికి (Strategic Indispensability), అత్యాధునిక తయారీ రంగాలపై ప్రభుత్వం దృష్టి సారించింది.

• బయోఫార్మా శక్తి: ఈ బడ్జెట్‌లో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన ప్రకటనలలో ఒకటి 'బయోఫార్మా శక్తి' (Strategy for Healthcare Advancement through Knowledge, Technology & Innovation). భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ బయోఫార్మా మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ హబ్‌గా మార్చడానికి ₹10,000 కోట్ల భారీ వ్యయంతో వచ్చే ఐదేళ్లపాటు ఈ పథకాన్ని అమలు చేయనున్నారు. క్యాన్సర్, మధుమేహం మరియు ఆటో ఇమ్యూన్ వ్యాధుల చికిత్సలో కీలకమైన బయోలాజిక్స్ మరియు బయోసిమిలర్స్ (Biologics and Biosimilars) స్థానిక ఉత్పత్తి పర్యావరణ వ్యవస్థను నిర్మించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. దీని కింద దేశవ్యాప్తంగా 3 కొత్త నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫార్మాస్యూటికల్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్ (NIPERs) లను ఏర్పాటు చేస్తారు మరియు ఇప్పటికే ఉన్న 7 ఇన్స్టిట్యూట్లను ప్రపంచ స్థాయి ప్రమాణాలకు అప్‌గ్రేడ్ చేస్తారు. అంతేకాకుండా, భారతదేశపు క్లినికల్ పరిశోధన సామర్థ్యాన్ని విస్తరించడానికి 1,000 కి పైగా అధీకృత క్లినికల్ ట్రయల్ సైట్‌లను సృష్టిస్తారు. సెంట్రల్ డ్రగ్ స్టాండర్డ్ కంట్రోల్ ఆర్గనైజేషన్ (CDSCO) ను గ్లోబల్ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా బలోపేతం చేయడం ద్వారా ఔషధాల ఆమోద ప్రక్రియను వేగవంతం చేస్తారు.

• ఇతర ఉత్పాదక చొరవలు: టెక్నాలజీతో కూడిన మౌలిక సదుపాయాల పరికరాల దేశీయ తయారీని పెంచడానికి చర్యలు తీసుకున్నారు. 'ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ (ISM) 2.0', ఎలక్ట్రానిక్స్ విడిభాగాల తయారీ పథకం మరియు కంటైనర్ తయారీ పథకాలను ప్రకటించారు.

• వారసత్వ పరిశ్రమలు మరియు ఖనిజాలు: దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న 200 పాత వారసత్వ పారిశ్రామిక సమూహాలను (Legacy Industrial Clusters) సాంకేతికంగా పునరుద్ధరించడానికి ప్రత్యేక పథకం ప్రవేశపెట్టారు. ప్లగ్-అండ్-ప్లే విధానంలో మూడు అంకితమైన కెమికల్ పార్కులను అభివృద్ధి చేయనున్నారు. ఒడిశా, కేరళ, ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తమిళనాడులలో అరుదైన ఖనిజాల (Critical Minerals) ప్రాసెసింగ్ కోసం "అరుదైన భూమి కారిడార్ల" (Rare Earth Corridors) ను స్థాపిస్తారు.

మౌలిక సదుపాయాలు, రవాణా మరియు లాజిస్టిక్స్ (Infrastructure & Logistics)

ఆర్థిక కార్యకలాపాలను ప్రేరేపించడానికి, రవాణా ఖర్చులను తగ్గించడానికి మరియు ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించడానికి మౌలిక సదుపాయాలపై భారీ పెట్టుబడులు అత్యంత అవసరం. ప్రభుత్వ మూలధన వ్యయం (Public Capital Expenditure) 2026-27 సంవత్సరానికి రికార్డు స్థాయిలో ₹12.2 లక్షల కోట్లకు పెంచబడింది. ఇది మునుపటి సంవత్సరపు ₹11.2 లక్షల కోట్ల నుండి గణనీయమైన పెరుగుదల. మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి దశలో ఎదురయ్యే ఆర్థిక నష్టాల గురించి ప్రైవేట్ డెవలపర్ల విశ్వాసాన్ని పెంచడానికి "ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ రిస్క్ గ్యారెంటీ ఫండ్" (Infrastructure Risk Guarantee Fund) ను ప్రభుత్వం కొత్తగా ఏర్పాటు చేయనుంది. CPSE ల యొక్క రియల్ ఎస్టేట్ ఆస్తుల ద్రవ్యీకరణను అంకితమైన REIT ల ద్వారా వేగవంతం చేస్తారు. రాష్ట్రాలకు మూలధన వ్యయం కోసం సహాయపడే SASCI పథకం కింద ₹2 లక్షల కోట్ల ఆర్థిక మద్దతు ప్రకటించారు.

రవాణా నెట్‌వర్క్ ఆధునికీకరణ మరియు హై-స్పీడ్ రైల్

ప్రయాణ సమయాన్ని భారీగా తగ్గించడం మరియు సరుకు రవాణా సామర్థ్యాన్ని పెంచడం లక్ష్యంగా ప్రభుత్వం భారీ రైల్వే, రహదారి మరియు జలమార్గ ప్రాజెక్టులను బడ్జెట్‌లో పొందుపరిచింది.

• హై-స్పీడ్ రైల్ కారిడార్లు (High-Speed Rail Corridors): ముంబై-అహ్మదాబాద్ కారిడార్ విజయవంతమైన పునాది ఆధారంగా, ప్రాంతీయ కనెక్టివిటీని పెంచడానికి దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు 4,000 కి.మీ పొడవునా 7 కొత్త హై-స్పీడ్ రైల్ (బుల్లెట్ రైలు) కారిడార్లను ప్రకటించారు. వీటి నిర్మాణానికి దాదాపు ₹16 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడులు అవసరమవుతాయని అంచనా. ఈ కారిడార్లు విభిన్న ఆర్థిక కేంద్రాలను కలుపుతాయి:

  • చెన్నై-బెంగళూరు కారిడార్: ప్రయాణ సమయాన్ని కేవలం 1 గంట 13 నిమిషాలకు తగ్గిస్తుంది, ఇది రెండు ప్రధాన ఐటీ మరియు పారిశ్రామిక హబ్‌ల మధ్య విప్లవాత్మక మార్పు తీసుకువస్తుంది.

  • బెంగళూరు-హైదరాబాద్ కారిడార్: ప్రయాణ సమయాన్ని సుమారు 2 గంటలకు కుదిస్తుంది.

  • చెన్నై-హైదరాబాద్ కారిడార్: ప్రయాణ సమయాన్ని 2 గంటల 55 నిమిషాలకు తగ్గిస్తుంది.

  • ముంబై-పూణే కారిడార్: ఇది ప్రయాణ సమయాన్ని కేవలం 48 నిమిషాలకు తగ్గిస్తుంది.

  • ఢిల్లీ-వారణాసి (3 గంటల 50 నిమిషాలు) మరియు వారణాసి-సిలిగురి (2 గంటల 55 నిమిషాలు) కారిడార్లు ఉత్తర భారతదేశ పర్యాటక మరియు వాణిజ్య గతిని మారుస్తాయి. ఈ కారిడార్లు కేవలం రవాణా మార్గాలుగా మాత్రమే కాకుండా భారీ "సిటీ ఎకనామిక్ రీజియన్స్" (City Economic Regions - CERs) అభివృద్ధికి ఉత్ప్రేరకాలుగా పనిచేస్తాయి, వీటికి 5 ఏళ్లలో ప్రాంతానికి ₹5,000 కోట్లు కేటాయించారు.

• డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్లు (Dedicated Freight Corridors): లాజిస్టిక్స్ ఖర్చులను ప్రపంచ ప్రమాణాలకు తగ్గించడానికి, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని దంకుని (Dankuni) నుండి గుజరాత్‌లోని సూరత్ (Surat) వరకు కొత్త తూర్పు-పశ్చిమ డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్‌ను ప్రతిపాదించారు. ఇది ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర మరియు మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రయాణించి పశ్చిమ DFC తో అనుసంధానించబడుతుంది. ఈశాన్య రాష్ట్రాలను మిగతా దేశంతో కలపడానికి 40-కి.మీ భూగర్భ రైల్ కారిడార్‌ను ప్లాన్ చేశారు.

• జాతీయ జలమార్గాలు (National Waterways): రాబోయే ఐదేళ్లలో 20 కొత్త జాతీయ జలమార్గాలను కార్యాచరణలోకి తీసుకురావాలని నిర్ణయించారు. ఖనిజ సంపద అధికంగా ఉన్న ఒడిశాలోని తాల్చేర్, అంగుల్ ప్రాంతాలను పారాదీప్ మరియు ధమ్రా పోర్టులతో కలుపుతూ NW-5 తో ఇది ప్రారంభమవుతుంది. కోస్టల్ కార్గో ప్రమోషన్ స్కీమ్ ద్వారా 2047 నాటికి అంతర్గత జలమార్గాల వాటాను రెట్టింపు చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

ప్రాంతీయ అభివృద్ధి: కర్ణాటక మరియు బెంగళూరు ప్రాజెక్టుల విశ్లేషణ

కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర బడ్జెట్ కేటాయింపులు కర్ణాటక, ముఖ్యంగా గ్లోబల్ టెక్నాలజీ హబ్ అయిన బెంగళూరు మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిపై బలమైన దృష్టి సారించాయి. వేగంగా పెరుగుతున్న జనాభా, తీవ్రమైన ట్రాఫిక్ రద్దీ మరియు పట్టణీకరణ సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి మరియు బెంగళూరును "ప్రపంచంలో అత్యంత నివాసయోగ్యమైన నగరంగా" (World's most livable city) మార్చడానికి బహుముఖ రవాణా మరియు పాలనా వ్యూహం అమలు చేయబడుతోంది. కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి సిద్ధరామయ్య ₹4.48 లక్షల కోట్ల రికార్డు వ్యయంతో రాష్ట్ర బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టారు.

అర్బన్ మొబిలిటీ: నమ్మ మెట్రో మరియు సబర్బన్ రైల్

ప్రజా రవాణాను పటిష్టం చేయడానికి వేల కోట్ల రూపాయలు కేటాయించబడ్డాయి.

• నమ్మ మెట్రో (Namma Metro): కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27 లో మెట్రో ప్రాజెక్టులకు దేశవ్యాప్తంగా ₹28,740 కోట్లు కేటాయించగా, అందులో బెంగళూరు మెట్రో కు గణనీయమైన వాటా దక్కింది. రాష్ట్ర బడ్జెట్‌లో నమ్మ మెట్రో కోసం 2025-26 కు గాను ₹2,110 కోట్లు కేటాయించారు. (దీనిలో లోన్ రీపేమెంట్స్ కోసం ₹1,000 కోట్లు సబార్డినేట్ డెట్, ఫేజ్ 3 కోసం ₹500 కోట్ల ఈక్విటీ పెట్టుబడి, పన్నుల రీయింబర్స్‌మెంట్ కోసం ₹100 కోట్లు ఉన్నాయి). 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరం చివరి నాటికి బెంగళూరులో మరో 41 కి.మీ మేర కొత్త మెట్రో మార్గాలు అందుబాటులోకి రానున్నాయి. వీటిలో పింక్ లైన్ (కలేనా అగ్రహార-తావరెకెరె, 21.26 కి.మీ) మరియు బ్లూ లైన్ (సిల్క్ బోర్డ్-కెఆర్ పురం, 19.75 కి.మీ) మార్గాలు ప్రధానమైనవి. కేంద్ర బడ్జెట్ నుండి 5 విదేశీ ఏజెన్సీల (ADB, AIIB, EIB, JICA, KfW) ద్వారా BMRCL కు ₹3,124.62 కోట్ల రుణాలు మంజూరయ్యాయి.

• బెంగళూరు సబర్బన్ రైల్వే ప్రాజెక్ట్ (BSRP): బెంగళూరు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను కలపడానికి ఉద్దేశించిన ఈ బృహత్తర ప్రాజెక్ట్ కోసం కేంద్ర బడ్జెట్ ద్వారా ₹500 కోట్ల సహాయం ప్రకటించబడింది (గత సంవత్సరం ఇది ₹350 కోట్లు). దీనికి సరిసమానంగా రాష్ట్ర బడ్జెట్ కూడా ఈ ఏడాది ₹500 కోట్లు కేటాయించింది. కారిడార్-2 (బైయప్పనహళ్లి-చిక్కబానవార) కోసం భూసేకరణ ఇప్పటికే పూర్తయి నిర్మాణ పనులు పుంజుకోగా, కారిడార్-4 (హీలలిగె-రాజనుకుంటె) భూసేకరణ శరవేగంగా జరుగుతోంది. ఈ ప్రాజెక్టును డిసెంబర్ 2030 నాటికి పూర్తిగా అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని డెడ్ లైన్ విధించారు.

• గ్రీన్ మొబిలిటీ: పీఎం ఈ-డ్రైవ్ (PM E-Drive) కింద ₹1,500 కోట్లు మరియు పీఎం ఇ-బస్ సేవా (PM eBus Sewa) కింద ₹500 కోట్లు కేటాయించడం ద్వారా ఎలక్ట్రిక్ వాహన రవాణాకు మరియు గ్రీన్ మొబిలిటీకి కేంద్రం ఊతమిచ్చింది.

పట్టణ మౌలిక వసతులు మరియు మున్సిపల్ బాండ్లు

ట్రాఫిక్ రద్దీని నివారించడానికి టర్న్-అరౌండ్ వ్యూహాలను అమలు చేస్తున్నారు. ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ORR) లోని మెట్రో వయాడక్ట్ వెంబడి 9 కి.మీ పొడవైన పాదచారుల నడక మార్గాన్ని (Pedestrian walkway) ORRCA సౌజన్యంతో ₹160 కోట్లతో నిర్మించనున్నారు. నగరవ్యాప్తంగా వచ్చే మూడేళ్లలో 100 స్కైవాక్‌లను నిర్మించనున్నారు. BMRDA నిధులతో నెలమంగల-తావరెకెరె-బిడది ఇంటర్మీడియట్ రింగ్ రోడ్‌ను నిర్మిస్తారు. నగరంలో 450 కి.మీ రోడ్ల వైట్-ట్యాపింగ్ కోసం ₹3,000 కోట్లు కేటాయించారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం బెంగళూరు సమగ్ర అభివృద్ధి కోసం తన వార్షిక గ్రాంట్ ₹7,000 కోట్లను ఈ ఏడాది కూడా కొనసాగించింది.

పట్టణ పాలనలో ఒక విప్లవాత్మకమైన ఆర్థిక సంస్కరణను ఈ బడ్జెట్‌లో ప్రవేశపెట్టారు. గ్రేటర్ బెంగళూరు అథారిటీ (Greater Bengaluru Authority - GBA) పరిధిలోని 5 కొత్త సిటీ కార్పొరేషన్లు తమ బ్యాలెన్స్ షీట్ల ఆధారంగా సొంతంగా వనరులను సమీకరించుకోవడానికి మున్సిపల్ బాండ్ల (Municipal Bonds) ను జారీ చేయడానికి అనుమతి లభించింది. ఇది పట్టణ పాలనలో స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తిని పెంపొందించే మూలధన సృష్టి నమూనాను సూచిస్తుంది. కళ్యాణ కర్ణాటక ప్రాంత అభివృద్ధి కోసం KKRDB ద్వారా ₹5,000 కోట్ల యాక్షన్ ప్లాన్‌ను అమలు చేయనున్నారు. బెంగుళూరు మరియు కలబురగిలలో రెండు కొత్త ఐవిఎఫ్ (IVF) కేంద్రాల ఏర్పాటుకు వైద్య ఆరోగ్య బడ్జెట్‌లో స్థానం దక్కింది.

వ్యవసాయం, వాతావరణ మార్పు మరియు ఇంధన భద్రత

గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముక అయిన వ్యవసాయ రంగాన్ని ఆధునీకరించడానికి, సాంకేతికతను జోడించి ఉత్పాదకతను పెంచడానికి బడ్జెట్ అనేక చర్యలు చేపట్టింది.

• భారత్-విస్తార్ (Bharat-VISTAAR): వ్యవసాయ రంగంలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ని వినియోగించే లక్ష్యంతో ఈ వినూత్న పథకాన్ని ప్రారంభించారు. ఇది అగ్రిస్టాక్ (AgriStack) పోర్టల్స్ మరియు ICAR వ్యవసాయ పద్ధతులను AI వ్యవస్థలతో ఏకీకృతం చేసి రైతులకు మెరుగైన వాతావరణ, పంటల మరియు మార్కెట్ సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. తద్వారా దిగుబడులు పెరిగి రైతుల ఆదాయం మెరుగుపడుతుంది.

• దేశవ్యాప్తంగా 500 జలాశయాలు మరియు అమృత సరోవర్ల (Amrit Sarovars) సమగ్ర అభివృద్ధికి నిధులు కేటాయించారు.

• మత్స్య, ఉద్యానవన, జీడిపప్పు, కొబ్బరి మరియు పశుసంవర్ధక రంగాలకు లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను రూపొందించారు. పశుపోషణను ప్రోత్సహించే దిశగా, ప్రాథమిక సహకార సంఘాలకు వర్తించే పన్ను మినహాయింపును పశువుల మేత మరియు పత్తి విత్తనాల (cattle feed and cotton seed) సరఫరాకు కూడా పొడిగించారు. జాతీయ సహకార సమాఖ్యలు పొందే డివిడెండ్ ఆదాయానికి మూడు సంవత్సరాల పన్ను మినహాయింపు ఇవ్వబడింది. వాల్నట్, ఆల్మండ్ మరియు పైన్ నట్స్ కోసం హై-డెన్సిటీ సాగు విస్తరణకు మద్దతు ఇవ్వనున్నారు. ఎక్స్‌క్లూజివ్ ఎకనామిక్ జోన్ (EEZ) లో భారతీయ నౌకలు పట్టే చేపలపై డ్యూటీని మినహాయించారు.

ఇంధన భద్రత మరియు స్థిరత్వం: వాతావరణ మార్పుల (Climate Change) ప్రభావాన్ని తగ్గించి, 2070 నాటికి నెట్ జీరో ఉద్గారాలను (Net Zero Emissions) సాధించే దిశగా గ్రీన్ ఎనర్జీ ట్రాన్సిషన్‌పై దృష్టి పెట్టారు. కార్బన్ ఉద్గారాలను సేకరించి నిల్వ చేయడానికి కార్బన్ క్యాప్చర్ యుటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS) పథకానికి ఏకంగా ₹20,000 కోట్లను కేటాయించారు. అణు విద్యుత్ ప్రాజెక్టులకు (Nuclear projects) అవసరమైన కీలక వస్తువుల దిగుమతులపై కస్టమ్స్ డ్యూటీ (BCD) మినహాయింపును 2035 వరకు పొడిగించారు, ఇది అణు ఇంధన సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది. స్వచ్ఛమైన ఇంధనాన్ని ప్రోత్సహించడానికి బయోగ్యాస్ మిశ్రమ CNG పై ఎక్సైజ్ సుంకం ఉపశమనం కల్పించారు. సోలార్ గ్లాస్ తయారీపై కూడా మినహాయింపులు ఇచ్చారు.

సేవా రంగం, పర్యాటకం, విద్య మరియు ఆరోగ్యం

భారత జిడిపిలో 50% కి పైగా వాటా కలిగిన సేవా రంగాన్ని (Services Sector) వృద్ధి ఇంజిన్‌గా గుర్తించిన ప్రభుత్వం, 2047 నాటికి ప్రపంచ సేవల ఎగుమతుల్లో భారతదేశ వాటాను 10% కి చేర్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

• దీనికోసం ఉన్నత స్థాయి "విద్య-నుండి-ఉపాధి మరియు సంస్థ" (Education to Employment and Enterprise) స్టాండింగ్ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.

• ఐటీ (IT), ఐటీఈఎస్ (ITeS), కెపిఓ (KPO) మరియు కాంట్రాక్ట్ R&D సేవల కోసం ఉమ్మడి సేఫ్ హార్బర్ మార్జిన్‌ను 15.5% గా నిర్ణయించి, పన్నును హేతుబద్ధీకరించారు. ఈ సదుపాయాన్ని పొందేందుకు పరిమితిని ₹300 కోట్ల నుండి ఏకంగా ₹2000 కోట్లకు పెంచారు. విదేశీ క్లౌడ్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్లకు 2047 వరకు టాక్స్ హాలిడే ప్రకటించారు. ప్రిజంప్టివ్ పన్ను చెల్లించే ప్రవాసులందరికీ మినిమమ్ ఆల్టర్నేట్ టాక్స్ (MAT) నుండి మినహాయింపు ఇచ్చారు. 'నారింజ ఆర్థిక వ్యవస్థ'ను (Orange Economy) ప్రోత్సహించడానికి 15,000 పాఠశాలలు, 500 కళాశాలల్లో AVGC క్రియేటర్ ల్యాబ్‌లను ఏర్పాటు చేయనున్నారు. దేశంలో 5 యూనివర్సిటీ టౌన్‌షిప్‌ల అభివృద్ధి, STEM సంస్థలలో బాలికల హాస్టళ్ల నిర్మాణం మరియు టెలిస్కోప్ మౌలిక సదుపాయాల ఏర్పాటుకు నిధులు కేటాయించారు.

పర్యాటక రంగాన్ని విస్త్రృతం చేయడానికి, రాష్ట్రాలు మరియు ప్రైవేట్ రంగాల భాగస్వామ్యంతో 5 అత్యాధునిక 'వైద్య విలువ పర్యాటక కేంద్రాలను' (Medical Value Tourism hubs) అభివృద్ధి చేయనున్నారు. ఇది అంతర్జాతీయ రోగులను ఆకర్షించడానికి దోహదపడుతుంది. ఆయుష్ (AYUSH) మౌలిక సదుపాయాలు, అనుబంధ ఆరోగ్య నిపుణుల (Allied Health Professionals) శిక్షణా సంస్థలను విస్తరించి నైపుణ్య అంతరాలను తొలగిస్తారు. పర్యాటక రంగంలో 15 పురావస్తు ప్రదేశాలను అనుభవపూర్వక గమ్యస్థానాలుగా మార్చడం, ఈశాన్య ప్రాంతంలో బౌద్ధ సర్క్యూట్ల (Buddhist Circuits) అభివృద్ధి మరియు భారతదేశంలో మొట్టమొదటి "గ్లోబల్ బిగ్ క్యాట్ సమ్మిట్" (Global Big Cat Summit) నిర్వహణ పర్యావరణ-పర్యాటకానికి గ్లోబల్ బ్రాండింగ్‌ను తెస్తాయి. పైలట్ ప్రాజెక్టుగా 10,000 మంది టూరిస్ట్ గైడ్లకు శిక్షణ ఇవ్వనున్నారు.

సామాజిక మరియు ఆరోగ్య సంరక్షణ కోసం 1.5 లక్షల మంది బహుముఖ నైపుణ్యాలు గల సంరక్షకులకు (Caregivers) శిక్షణ ఇచ్చి ఒక కేర్ ఎకోసిస్టమ్‌ను నిర్మిస్తారు. మహిళా సాధికారత కోసం కమ్యూనిటీ యాజమాన్యంలోని 'SHE మార్ట్స్' ను ఏర్పాటు చేస్తారు. దివ్యాంగుల కోసం 'దివ్యాంగజన్ కౌశల్ యోజన' మరియు 'దివ్యాంగ్ సహారా యోజన' ప్రారంభించబడ్డాయి. ఆర్టిఫిషియల్ లింబ్స్ మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (ALIMCO) లో AI ఇంటిగ్రేషన్ మరియు R&D లో పెట్టుబడి పెట్టడం ద్వారా సహాయక పరికరాల ఉత్పత్తిని పెంచుతారు. జిల్లా ఆసుపత్రులలో ట్రామా కేర్ సెంటర్లు మరియు మానసిక ఆరోగ్య సంస్థలను (NIMHANS-2 వంటివి) విస్తరించనున్నారు.

కేంద్ర బడ్జెట్ చరిత్ర మరియు పరిణామ క్రమం

భారతదేశ బడ్జెట్ సంప్రదాయం వలసరాజ్యాల కాలంలోనే ప్రారంభమై, నేడు దేశ ఆర్థిక గతిని నిర్దేశించే అత్యంత కీలకమైన, సంక్లిష్టమైన స్థూల ఆర్థిక విధాన సాధనంగా పరిణామం చెందింది.

• వలసరాజ్యాల యుగం ప్రారంభం: భారతదేశంలో మొట్టమొదటి బడ్జెట్‌ను 1860 ఏప్రిల్ 7 న వైస్రాయ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ యొక్క మొట్టమొదటి ఆర్థిక సభ్యుడు స్కాటిష్ ఆర్థికవేత్త జేమ్స్ విల్సన్ (James Wilson) సమర్పించారు. అప్పట్లో దీని ఉద్దేశ్యం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పాలనలో కేవలం ఆదాయ సేకరణ (కలక్షన్స్) మరియు మిలిటరీ, పరిపాలనా ఖర్చుల లెక్కలను సరిచూసుకోవడానికే పరిమితమై ఉండేది.

• స్వాతంత్ర్యానంతర శకం: భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, నవంబర్ 26, 1947 న స్వతంత్ర భారతదేశ మొట్టమొదటి బడ్జెట్‌ను అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి ఆర్.కె. షణ్ముఖం చెట్టి (R.K. Shanmukham Chetty) సమర్పించారు. ఇది కేవలం ఏడున్నర నెలల కాలానికి ఉద్దేశించిన బడ్జెట్ అయినప్పటికీ, దేశ సార్వభౌమ ఆర్థిక విధానానికి మరియు ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేసింది.

• ఆధునిక పరిణామం మరియు ఆవిష్కరణలు: దశాబ్దాల కాలక్రమేణా కేంద్ర బడ్జెట్ కేవలం ఆదాయం-వ్యయాల పద్దుల ఖాతా స్థాయి నుండి, ఆర్థిక వృద్ధి రేటును, సామాజిక సంక్షేమాన్ని, సంపద పునఃపంపిణీని మరియు మౌలిక సదుపాయాల కల్పనను ప్రభావితం చేసే సమగ్ర పత్రంగా రూపాంతరం చెందింది. 1964 వరకు ఎకనామిక్ సర్వే బడ్జెట్‌లో భాగంగానే వచ్చేది, ఆ తర్వాత దానిని విడదీశారు. గత దశాబ్దంలో డిజిటల్ రిపోర్టింగ్ (పేపర్‌లెస్ బడ్జెట్), లింగ బడ్జెటింగ్ (మహిళా సంక్షేమ కేటాయింపులు), గ్రీన్ బడ్జెటింగ్ (పర్యావరణ పరిగణనలు), మరియు రైల్వే బడ్జెట్‌ను సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం చేయడం వంటి అనేక చారిత్రక సంస్కరణలు చోటుచేసుకున్నాయి. నేడు, పారదర్శకతతో పత్రికా ప్రకటనలు మరియు ప్రత్యక్ష ప్రసారాల ద్వారా పరిశ్రమల నిపుణులు, సామాన్య పౌరులను బడ్జెట్ ప్రక్రియలో భాగస్వాములను చేస్తున్నారు.

కేంద్ర బడ్జెట్ రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Constitutional Framework)

భారతదేశ ప్రజాస్వామ్య చట్రంలో, ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి ఒక్క రూపాయి ఖర్చు చేయాలన్నా, లేదా ప్రజలపై ఒక్క రూపాయి పన్ను విధించాలన్నా పార్లమెంటు ఆమోదం తప్పనిసరి. ఈ ఆర్థిక జవాబుదారీతనాన్ని, శాసన నియంత్రణను (Legislative Control) నిర్ధారించడానికి భారత రాజ్యాంగంలో నిర్దిష్టమైన ఆర్టికల్స్ పొందుపరచబడ్డాయి. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రాజ్యాంగంలో 'బడ్జెట్' (Budget) అనే పదం ఎక్కడా ప్రస్తావించబడలేదు. బదులుగా, ఆర్టికల్ 112 ప్రకారం దీనిని 'వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక' (Annual Financial Statement) అని వ్యవహరిస్తారు. రాజ్యాంగంలోని 112, 114, 265 మరియు 266 ఆర్టికల్స్ పబ్లిక్ పర్స్ పై పార్లమెంటరీ నియంత్రణ విధానాన్ని వివరిస్తాయి.

కింది పట్టిక బడ్జెట్‌కు సంబంధించిన కీలకమైన రాజ్యాంగ నిబంధనలను స్పష్టంగా వివరిస్తుంది :

భారత పార్లమెంటులో బడ్జెట్ సమావేశాల దశలు మరియు ఆమోద ప్రక్రియ

కేంద్ర బడ్జెట్ విధానం కేవలం ఫిబ్రవరి 1న సమర్పణతో ముగియదు. ఇది భారత పార్లమెంటులో సుదీర్ఘమైన, ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన మరియు కఠినమైన పరిశీలనకు లోబడి 6 ప్రధాన దశల ద్వారా వెళుతుంది. ప్రతి దశ ఆర్థిక జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారిస్తుంది.

1. బడ్జెట్ సమర్పణ (Presentation of Budget): ఫిబ్రవరి 1న ఆర్థిక మంత్రి లోక్‌సభలో వార్షిక బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెడతారు. సుదీర్ఘమైన బడ్జెట్ ప్రసంగం ముగిసిన తర్వాత, బడ్జెట్ పత్రాలను (వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక, ఆర్థిక బిల్లు, గ్రాంట్ల డిమాండ్లు, FRBM చట్టం నివేదికలు - MEFS, FPSS, MTFPS) అధికారికంగా ఉభయ సభల ముందు ఉంచుతారు [from user query].

2. సాధారణ చర్చ (General Discussion): సమర్పణ తర్వాత కొన్ని రోజులకు ఉభయ సభల్లో బడ్జెట్ స్థూల విధానాలు, ప్రభుత్వ ఆర్థిక ప్రాధాన్యతలపై సాధారణ చర్చ జరుగుతుంది. ఇక్కడ ఎలాంటి కోత తీర్మానాలు (Cut motions) ప్రతిపాదించలేరు మరియు ఓటింగ్ జరగదు. చర్చ ముగింపులో సభ్యులు లేవనెత్తిన ఆందోళనలను, సందేహాలను నివృత్తి చేస్తూ ఆర్థిక మంత్రి సమాధానం ఇస్తారు [from user query].

3. శాఖాపరమైన కమిటీల పరిశీలన (Scrutiny by Departmental Committees): సాధారణ చర్చ తర్వాత పార్లమెంటు సుమారు 3 నుండి 4 వారాల పాటు విరామం తీసుకుంటుంది. ఈ సమయంలో, 24 శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీలు (Departmentally Related Standing Committees - DRSCs) సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లను (Demands for Grants) నిశితంగా పరిశీలిస్తాయి. ప్రతి కేటాయింపు అవసరాన్ని విశ్లేషించి, అవసరమైతే మార్పులను లేదా కోతలను సూచిస్తూ తమ నివేదికలను ఉభయ సభలకు సమర్పిస్తాయి.

4. గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై ఓటింగ్ (Voting on Demands for Grants): తిరిగి సభ సమావేశమైన తర్వాత, స్టాండింగ్ కమిటీల నివేదికల ఆధారంగా ప్రతి మంత్రిత్వ శాఖ యొక్క వ్యక్తిగత గ్రాంట్ల డిమాండ్లపై లోక్‌సభ చర్చిస్తుంది. సభ్యులు విధాన కోత (Policy Cut), ఆర్థిక కోత (Economy Cut), మరియు టోకెన్ కోత (Token Cut) తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టవచ్చు. దీనిపై కేవలం లోక్‌సభ సభ్యులు మాత్రమే ఓటు వేస్తారు. రాష్ట్రపతి, కాగ్, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు వంటి సంఘటిత నిధిపై మోపే ఖర్చులపై (Charged Expenditure - Article 112(3)) ఓటింగ్ ఉండదు, కేవలం చర్చ మాత్రమే జరుగుతుంది.

5. కేటాయింపు బిల్లు ఆమోదం (Passing of Appropriation Bill): గ్రాంట్ల డిమాండ్లన్నీ ఆమోదించబడిన తర్వాత, ఆర్టికల్ 114 కింద కేటాయింపు బిల్లును ప్రవేశపెడతారు. ఈ బిల్లు ఆమోదం ద్వారానే, ఆమోదించబడిన ఖర్చులను తీర్చడానికి భారత సంఘటిత నిధి నుండి చట్టబద్ధంగా నిధులను ఉపసంహరించుకోవడానికి (Withdrawal) ప్రభుత్వానికి సర్వాధికారాలు లభిస్తాయి. ఈ బిల్లు ఆమోదం పొందకుండా ఒక్క రూపాయి కూడా ఖజానా నుండి బయటకు రాదు.

6. ఆర్థిక బిల్లు ఆమోదం (Passing of Finance Bill): ఇది బడ్జెట్ ప్రక్రియలో చివరి దశ. రాబోయే ఆర్థిక సంవత్సరానికి ప్రభుత్వ పన్ను ప్రతిపాదనలకు, ఆదాయ సముపార్జన చర్యలకు మరియు ప్రస్తుత పన్ను చట్టాల సవరణలకు చట్టబద్ధత కల్పించడానికి ఆర్టికల్ 110 కింద ఈ బిల్లును ప్రవేశపెడతార. ఇది లోక్‌సభలో ఆమోదం పొంది, ఆపై రాష్ట్రపతి ఆమోద ముద్ర పడిన తర్వాత, బడ్జెట్ చట్టంగా (Finance Act) మారుతుంది, తద్వారా పన్నుల వసూలు చట్టబద్ధమవుతుంది.

ముగింపు: వికసిత్ భారత్ దిశగా వ్యూహాత్మక అడుగులు

కేంద్ర బడ్జెట్ 2026-27 కేవలం రాబడి మరియు వ్యయాల సంఖ్యాపరమైన పద్దుల పట్టిక కాదు; ఇది 2047 నాటికి భారతదేశాన్ని ఒక అభివృద్ధి చెందిన, స్వావలంబన దేశంగా (Viksit Bharat) అవతరించాలనే అచంచలమైన ప్రభుత్వ లక్ష్యానికి దర్పణం పడుతున్న సమగ్ర విధాన ముసాయిదా. ప్రపంచ భౌగోళిక-రాజకీయ అస్థిరతల నడుమ కూడా, ద్రవ్యలోటును 4.3% కి కట్టడి చేస్తూ ఆర్థిక ఏకీకరణ (Fiscal Consolidation) మార్గంలో నడవడం ప్రభుత్వ అద్భుతమైన స్థూల ఆర్థిక నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది.

ఒక వైపు కొత్త పన్ను విధానంలో మధ్యతరగతికి ₹12 లక్షల వరకు పన్ను మినహాయింపు ఇవ్వడం, స్టాండర్డ్ డిడక్షన్ పెంచడం ద్వారా వారి చేతిలో నికర ఆదాయాన్ని ఉంచి వినియోగాన్ని (Consumption) పెంచుతూనే, మరోవైపు మౌలిక సదుపాయాలపై ₹12.2 లక్షల కోట్ల రికార్డు స్థాయి మూలధన వ్యయం (Capex) చేయడం ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా దీర్ఘకాలిక ఆస్తులను సృష్టిస్తోంది. 7 కొత్త హై-స్పీడ్ రైల్ (బుల్లెట్ రైలు) కారిడార్ల ప్రకటన రవాణా రంగంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెస్తుంది. బెంగళూరు మౌలిక సదుపాయాలకు, సబర్బన్ రైలు (BSRP) మరియు మెట్రోకు కేటాయించిన నిధులు పట్టణీకరణ సవాళ్లను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొనే వ్యూహాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

'బయోఫార్మా శక్తి' కింద ₹10,000 కోట్ల కేటాయింపుతో ఫార్మా రంగాన్ని, 'ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్' ద్వారా టెక్ రంగాన్ని, మరియు 'ఛాంపియన్ MSME' గ్రోత్ ఫండ్ ద్వారా చిన్న తరహా పరిశ్రమలను పునరుజ్జీవింపజేసే నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ సప్లై చైన్స్‌లో తిరుగులేని (Strategic Indispensability) శక్తిగా మారుస్తాయి. వ్యవసాయంలో 'భారత్-విస్తార్' ద్వారా కృత్రిమ మేధస్సు (AI) జోడింపు, గ్రీన్ ఎనర్జీ కోసం 'కార్బన్ క్యాప్చర్' (CCUS) పెట్టుబడులు భవిష్యత్ సవాళ్లను ముందుచూపుతో అంచనా వేస్తున్నాయి. ఈ బడ్జెట్ ద్వారా భారతదేశం, సకల జనుల సంక్షేమాన్ని (సబ్‌కా సాథ్, సబ్‌కా వికాస్) సాధిస్తూనే, యువశక్తిని ఉత్పాదక మూలధనంగా మార్చి ప్రపంచ ఆర్థిక ముఖచిత్రంలో ఒక బలమైన ఆర్థిక శక్తిగా ఎదగడానికి అవసరమైన వేగాన్ని, స్థిరత్వాన్ని మరియు దిశానిర్దేశాన్ని సొంతం చేసుకుందని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. ఇవి వాక్చాతుర్యం లేని నిర్మాణాత్మక సంస్కరణల వైపు భారతదేశం వేస్తున్న అత్యంత కీలకమైన అడుగులు.